Carriola.27.09.26
(*) Colaboración dominical de la Asociación de Pedagogía de Galicia “APEGA” con Carriola de Marín coordinada por su vicepresidente José Carlos Otero López
Romper o silencio entre iguais: A clave para erradicar o acoso escolar desde a infancia.
Fernanda Zine Diniz
«O acoso escolar existe porque ninguén lle di ao amigo acosador que está mal. Se un neno ve que o seu amigo está facendo algo incorrecto, debe ter o valor de dicirlle que non é adecuado e pedirlle que pare».
Esta premisa, tan sinxela na súa formulación como profunda no seu impacto pedagóxico, ataca de raíz un dos piares máis firmes do bullying: a complicidade implícita ou a tolerancia do grupo de amigos. Nas aulas de Educación Primaria (6 a 12 anos), onde a aprobación social e o sentido de pertenza comezan a converterse no centro do universo infantil, ensinar a cuestionar a conduta dun amigo non é só unha lección de convivencia; é un acto de valentía e ética cidadá.¿Como transformar este concepto nunha práctica cotiá dentro do aula? A continuación, analizamos como abordar esta idea desde a metodoloxía docente, integrando as achegas e exemplos de destacados educadores e investigadores en convivencia escolar.
- Desmontar o mito do «Denunciante» vs. o «bo amigo»
Para que un alumno de primaria se atreva a corrixir a un amigo, primeiro debe entender a diferenza entre ser un delator e ser un verdadeiro amigo. Moitos nenos gardan silencio por medo a traizoar a lealdade do grupo.
A pedagoga e investigadora Nélida Zaitegi, expresidenta do Consello Escolar de Euskadi e referente en convivencia escolar, enfatizou reiteradamente que a educación moral require ensinar aos nenos a coidar do outro, o que inclúe poñer límites: «Un verdadeiro amigo non é o que te tapa cando lle fas dano a alguén, senón o que te axuda a ser mellor persoa e te detén cando te equivocas».
Na aula: Pódense organizar dinámicas de debate a partir de dilemas morais sinxelos. Por exemplo: «Se ves que o teu mellor amigo colle o merendeiro doutro compañeiro sen o seu permiso, ¿qué significa ser un bo amigo nesta situación: calar ou dicirlle que o devolva?».
- Desenvolver a asertividade e darlles un «guión de resposta»
Non basta con dicir aos alumnos qué deben facer; hai que ensinarlles como facelo. Un neno de 8 ou 9 anos adoita carecer das ferramentas verbais para enfrontarse á presión dos seus pares. Necesita frases tipo e modelos claros para intervir sen recorrer á violencia verbal.
O psicólogo e educador José María Avilés Martínez, experto en prevención do acoso escolar e autor do programa IMECA, subliña a importancia do entrenamento asertivo en idades temperás. Segundo Avilés, capacitar aos observadores pasivos para que emitan sinais claras de rexeitamento cara á conduta violenta neutraliza o poder do acosador, xa que este busca a validación dos seus iguais.
Na aula: Practicar o xogo de rois (role-playing). Represéntanse situacións hipotéticas de exclusión ou burlas no patio e formar aos alumnos para usar frases firmes e directas como:
«Eso que estás facendo non me fai gracia, para xa».
«Somos amigos, pero non me gusta como lle estás falando a Juan».
«Non vou participar nisto se vas seguir molestándoo».
- Do grupo de observadores á rede de apoio: O modelo KiVa
A idea de intervir sobre o contorno próximo do agresor coincide plenamente cos modelos de maior éxito internacional, como o recoñecido Método KiVa desenvolvido na Universidade de Turku (Finlandia). Este programa non centra os seus esforzos unicamente na vítima ou no acosador, senón nos observadores (bystanders).
Educadores que aplican o modelo KiVa en aulas de Primaria demostran que cando o círculo próximo do acosador lle retira a aprobación social ou lle sinala abertamente que a súa actitude non é aceptable, o comportamento hostil perde a súa función e desaparece rapidamente.
Na aula: Crear a figura dos «Embaixadores da Convivencia» ou traballar con titorías entre iguais (Programas TEI, desenvolvidos polo psicopedagogo Andrés González Bellido). Nestas estruturas, edúcase explicitamente ao alumnado para detectar os micromaltratos entre amigos (alcumes, baleiros no xogo, risas grupais) e frealos activamente antes de que se convertan en acoso sistemático.
Cultivar a valentía moral desde a infancia
Frear o acoso escolar en Primaria require pasar duns hábitos de silencio ou neutralidade a unha cultura da responsabilidade compartida.
Cando ensinamos a un alumno que corrixir a un amigo é unha mostra de afecto, coidado e madureza, non só estamos erradicando o acoso na aula; estamos formando adultos capaces de alzarse contra as inxustizas na sociedade do mañá. A próxima vez que no patio do colexio un neno lle diga a outro: «Es o meu amigo, pero o que estás facendo non está ben», saberemos que o cambio real comezou.
(*)Fernanda Zine Diniz é educadora con 24 anos de traxectoria na rede pública de ensino do Río de Xaneiro, especializada en mediación escolar, alfabetización e atención á diversidade. Licenciada en Xeografía e ten un posgrao en "Delincuencia: Diferenza e Desigualdade" pola Universidade do Minho, en Portugal. Traballa coa mediación en conflitos escolares e a educación emocional, é coautora do libro Convivencia y conflictos en la escuela. Actualmente reside en España, onde estuda integración social e desenvolve proxectos de educación emocional dirixidos á transformación social.
