Carriola.Julio Santos Pena.07.07.24.
julio@carriola.es.
Hace unos años, cuando Manolo “O Norteiro” empezaba a sentir los efectos de la edad pero con una mente lúcida y como siempre abierta y alegre, el Ateneo, el Concello y el grupo “Saljariteiros” quisieron rendirle el homenaje del carnaval, a él y a su grupo “Xaranga-llo Manga-llo” y se organizó un acto en el Museo Torres en el que tuve la misión y el honor de intervenir para hablar de los carnavales de Marín pero, de manera especial de Manolo Rodríguez, “O Norteiro” que me escuchó con atención y complacencia que le agradecí al finalizar el acto.
Y hoy, ante este mal trago de su fallecimiento, se me ocurre recuperar aquella parte principal de mi discurso dedicada a él porque creo que resume lo que fue su vida en su aportación a la historia cultural y desenfadada del Marín más reciente:
Uno de los primeros "grupos deo Xaranga-llo Manga-llo, Norteiro a la derecha
“(...) Pero non é o Xaranga-llo Manga-llo, ainda que teña moito que ver con ela, o motivo desta miña intervención. Varias ducias de homes participaron ao longo do medio século desta comparsa, murga, ou como se lle queira chamar, e na memoria común están a maioría deles ainda que, aquí e agora, como homenaxe a todos, só vou nomear aos fundadores: O Montuno, O Abuelo, O Carracho, Quincallo, Carlos, Salgueiro, Romanito, Basilio, Juanito e, por suposto, Manolo Rodríguez, “O Norteiro”, que é a quen nos queremos referir hoxe de xeito especial, porque é o único supervivinte daquel grupo, e porque estivo, desde ben novo, sempre apegado a súa guitarra para facer felices aos demais. Só basta falar con él compartindo un chiquito ou, quen dí un chiquito, podería dicir un botellín de auga mineral por aquelo da tensión e o colesterol, para decatarse de que é un personaxe elemental no devir do folclore e a música máis popular e agarimosa deste noso Marín, e non só no entroido, que tamén, senon noutras moitas manifestacións da cultura musical da xente popular.
Non lle pregunten de onde ven eso de “Norteiro” porque a súa resposta é sempre a máis curta e lóxica: “Do Norte”. E tanto da porque, viñéralle de onde lle viñera, él sempre estivo en Marín, como marinense exemplar que é, pertencendo, ademáis, a aquela xeneración de xóvenes aos que non lles deron nada feito e que, desde os doce ou trece anos, empezaron a “asistir” á universidade da vida, porque había que aprender o oficio, e había que axudar á familia.
Os tempos eran os que eran, e as necesidades, tamén. E, con aqueles catorce anos, o noso Manolo foi aprendiz de carpintería de ribeira, no asteleiro do “Berberecho”, en Placeres, pasando despois ao arte da ebanistería. Topouse no mesmo taller con Carlos Romero, que tiña parecidas aficións musicais e, cantando xuntos, seguramente ao compás do son da maquinaria do taller mentras facían o seu traballo, compaxinaron un dúo que perdurou moitos anos e non só no eido profesional senón tamén artísticamente. .
Pero a Manolo, “O Norteiro”, non lle chegaba o día a nada. Da carpintería, onde trataba a madeira como debía ser, (ademáis, seguramente, de barrer e ordenar o taller mentras non lle chegaran os galóns de verdadeiro oficial, como acontecía cos aprendices), á perruquería de Catoira, ubicada na Ribeira, onde hoxe está a de Cuntis, porque aquel era un dos templos do guitarreo, como adoitaban ser case todas as perruquerías, as boticas ou as zapaterías daquel tempo. Nelas formábanse os grupos populares e as populares rondaias como a do ano 52, organizada por Nicolás Vinteño, aquela que cantou o “Marín mi tierra querida”, medio esquecido pero auténtico himno da nosa vila, da que tanto se ten falado.
O principal resultado daquela actividade eran as serenatas que se adicaban ás mozas do pobo, canto máis “ricas” (en cartos tamén) mellor, ás que se felicitaba pola onomástica ou na víspera do casamento. Ben se lembra Manolo daquelas serenatas que se daban alá polo Cantodarea ás dúas ou tres da mañán, porque había que esperar ao remate do traballo na lonxa, onde xa co albor do día, non faltaban as invitacións de rosca con algún que outro licor que lles facían na mesma casa da orgullosa moza homenaxeada.
Este Norteiro, e o seu inseparable compañeiro Carlos Romero destacaron, no que á música amable e agradable se refire, actuando, sempre desinteresadamente, en festivais que, daquela, moitos facíanse en sinaladas datas do ano, nas monxas, como el recorda. E lembro eu tamén, ainda que daquela era moi cativo, como seguramente vos pasa a algúns dos que estades aquí presentes, unha actuación que, por unhas festas de Marín, fixeron no palco da música, xunto a Amparo, irmá de Carlos, e Antonio Fernández, o sempre recordado “Quincallo pai”, concerto que foi seguido e aplaudido por centos de persoas aquela fermosa noite estival. Manolo ten presente aquela actuación con moito agarimo, e, en cambio, na súa humildade, destaca as grandes cualidades que tiñan os seus compañeiros de palco, tanto no caso de Amparo coma no do “Quincallo” que, según manifesta, “tiñan unhas voces prodixiosas”.
Pero, ademáis de participar en serenatas e festivais, chegado o tempo do Entroido, Manolo, xunto con outros animosos veciños, daba renda solta ao bo humor e á picardía propia do tempo das carnestolendas. Imaxinémos o cadro ou, mellor dito, a película real, vivida por este “Norteiro”, nunha oscura noite de mércores de cinza, en pleno e recalcitrante franquismo, cando, despois de ensaiar coa rondaia de Vinteño, con outros poucos atrevidos, seguramente os máis travesos ou teimados do grupo, capitaneados, ¡como non! por Eduardo Otero Molas e, no medio, Marcelino “Liberato” e personaxes tan singulares como José “Patata”, decidiron sair á rúa a media noite voceando a repetitiva canción do Enterro da Sardiña: “Cantemos todos / la triste suerte / que dio la muerte, / al carnaval. / Los ecos tristes / de la campana / suenan al fin / din – dan” ao ritmo do balanceo do candil do cemiterio que levaba e facía bailar de lado a lado, José “Patata”.
Pola Calzada, e ata o Busto dabaixo, aquel pantasmal grupo, no seu paso polas lúgubres rúas, daquela iluminadas con lámpadiñas de vintecinco, penduradas no medio e de cincuenta en cincuenta metros, foi espertando aos veciños que escudriñaban, se cadra un pouco (ou moito) asustados, por detrás de cortinas e postigos das xanelas, ao seu paso. ¡Menudo disgusto lle deron a Vinteño!, que era, ademáis do xefe e director da rondaia, o mismísimo alcalde que, ao día seguinte, non se resistiu a poñer o grito no ceo, cabreado con todos eles, e amenazándoos con levalos presos, aínda que a cousa non pasou daí por aquela vez e, seguramente, porque o propio Vinteño non querería quedar sen músicos na súa rondaia.
- Non chegaba o día a nada
insistíame Manolo o outro día nunha conversa que mantivemos. Do taller á perruquería de Catoira coa guitarra; despois a ensaiar na casa, co trío (Carlos, Quincallo e Manolo) e, máis tarde, ao “Frente de Juventudes” coa rondaia. “Quedábanos pouco tempo libre e aínda había que atender tamén ás mozas…”, engade. Sí, verdadeiramente, máis horas debería ter o día para eles naqueles tempos.
Lembra tamén o noso Norteiro con nostalxia, aquela época en que, os mariñeiros da frota pesqueira en descanso polo quincenal, ían en manadas, de taberna en taberna, cantando en todas elas grupo tras grupo, facendo boa aquela afición constante que había aquí polo canto e pola música, sobre todo de corda, na que eran maestros a mayoría dos perruqueiros e boticarios de Marín.
Viteño, Charneco, Molas e outros nomes, véñenlle á cabeza frecuentemente porque foron personaxes importantes naquela etapa e deixaron impronta do seu facer no eido musical e cultural deste noso Marín do alma, sen esquecer a competencia, a rivalidade, e as frecuentes rifas entre eles.
E agora sí, habemos falar do Xaranga-llo Manga-llo do que tamén Manolo foi alma máter. Casi medio século de músicas e letras carnavaleiras nas que poucos escaparon ás acedas críticas, ditas con humor e compás. Un domingo dos anos sesentaetantos do século pasado, Antonio, outro Norteiro irmán do noso Manolo, organizou na súa taberna, a do Norteiro, claro, na Rúa Real, unha “carreira ciclista”. Cada un dos participantes lucía o seu disfraz ao xeito daquela, e percorreron rúas e prazas levando o sorriso por todo o pobo.
No grupo estaba o taxista Salgueiro, que foi quen pensou que aquelo non podía quedar así e, para o seguinte ano, formouse o primeiro “Xarango” con oito compoñentes nos que, como dicía a canción “Hainos albañiles / tamén carpinteiros / algún conductor / tamén chaboleiros” terminando aquela estrofa para decir, e era certo, que: “E a xente para / ao velos pasar/ porque todos tocan / sen acompasar”.
Daquela en diante, o grupo foi sustituindo compoñentes, aumentando o seu número e acrecentando a súa fama por toda a bisbarra e máis lonxe, pasándoo moi ben unhas veces, e regular outras, como aquela que Manolo explica cando o cabo da Garda Civil de Catoira fíxolle o xesto de reclamalo co dedo índice a poucos metros de distancia, quitoulles os carnés de identidade, e estivo a punto de metelos no cuarteliño por cantar en galego, nunha actuación improvisada pola invitación duns amigos, organizadores dunha festa naquela vila.
- “Lárguense!!!”,
foi a sentencia, a segunda vez que os localizou nunha taberna, tamén cantando as falcatruadas daquel ano, cando pensaban que alí estaban seguros por ser un recinto particular e baixo a suposta responsabilidade do mismísimo taberneiro.
Sempre atentos a colaborar coa súa presencia en momentos solidarios como as actuacións que fixeron sempre en pleno verano para colaborar co Comedor Benéfico no Festival do Kilo”,Xaranga-llo Manga-llo tiña ademáis outra data “oficial” de saída á rúa fora do Entroido. No primeiro domingo de setembro sacaban de paseo ao “Santo Patrón” dos chiquiteiros, a San “Caralampio”, nun trasvase de tradición chegado desde Melide, da mán de Jesús Novo (pai) (q.e.d.). Artellaron unha imaxen do “santo patrón” e con ela visitaban as capelas do pobo facendo honor aos viños que en cada unha se “veneraban”.
Manolo “O Norteiro” é un bo “rapás”. Sempre estivo disposto a colaborar con quen precisou da súa axuda, e arrastrou aos demáis que tiña ao seu arredor nesa mesma filosofía de vida. Na veciña e irmá vila de Bueu recoñecen tamén este espíritu colaborador tanto del como do seu compañeiro amigo e socio Carlos porque, moitas veces, reforzaron grupos como as famosas “Pirilleiras”, aportando a música das súas guitarras, e non lles arredaba ter que facer o camiño Marín-Bueu e volta, a andar ou en bicicleta para asistir aos ensaios con eles. Tamén, xa formando parte do “Xaranga-llo Manga-llo”,artellaron aquel acordo de alternar os domingos e, no de Piñata, o “Xarango” cantaba en Bueu e, “As Pirilleiras”, co mítico Silvino ao frente, viñan a Marín, sendo como eran as únicas actividades do Carnaval nas dúas vilas, por outra parte, espectáculo sempre esperado polos veciños en ambas.
Hai dez anos que o “Xaranga-llo Manga-llo” dixo basta. Marín perdeu un dos seus referentes nestas festas do Entroido pero, na memoria, están os centos de actuacións de semellante murga. Todos os que a compuxeron, desde Salgueiro, o taxista, que foi o primeiro animador, ata o derradeiro que entrou na compaña, merecen o aplauso dos veciños deste pobo e, de entre todos eles, o noso Manolo, “o Norteiro”, que foi sempre o eixo principal daquela realidade que mantivo unidos aos Xarangos durante tantos anos, aínda que tamén teñen moita parte do mérito os callos de Teresa, a súa dona, que facían cheirar a groria a carpintería da Cañota de tal maneira que, cando os había, que era casi sempre, ao seu arrecendo, non faltaba nin un aos ensaios.
Marín, Manolo, débeche unha homenaxe de recoñecemento e de agradecemento polo que fuches, polo que eres e polo que representas na historia cultural, no eido da música e da solidaridade, neste pobo. Hoxe estamos aquí uns poucos dos moitos que recoñecemos e agradecemos a túa traxectoria desexándote larga vida e boa saúde.
Y remataba aquella mi humilde intervención dirigiéndome a Manolo para decirle “No nome de todos, moitas gracias”. Pues hoy lo repito de nuevo; Gracias Manolo boa viaxe á eternidade ainda que con nós queda o teu amigable espirito e non te esqueceremos.
El año de la despedida en la histórica Navarra
